Blog

Zaterdagochtend, zo tegen half tien druppelden ze binnen in het buurthuis, een stuk of 20, 25 medeburgers uit alle windstreken, met viool- en cellokisten onder de arm, een paar fluiten, een hobo, zelfs leek er wel een fagot te worden meegedragen, en ook was er een contrabas compleet met eigen kruk. Een echte buitenlucht-jongen die niets meedroeg, kwam ook aanfietsen. Hij bleek de dirigent te zijn.

‘Repetitie, gestudeerde partij, standaard en een broodje meebrengen, om 10.30 koffie, om 1 uur lunch, en om 3 uur houden we op’. Zo was het geregeld. Even stemmen – de eerste violiste ging professioneel rond met haar van de hobo afgenomen a – en daar ging-ie. Het openingskoor (nog zonder koor, dat werd vooralsnog elders gerepeteerd) van Bachs Magnificat (BWV 243) spoot tegen de bakstenen muren. Wat ruw, zeker, wat vals hier en daar, wat ongelijk, ook, maar wat een prachtmuziek, meteen!

Zes uur later vertrokken we, warm gespeeld, dankbaar dat onze dirigent, een rasmuzikant, ons wat fijne kneepjes had geleerd, dankbaar dat we de lessenaar deelden met een geschikte kerel die ons een paar goede vingerzettingen gaf, dankbaar vooral dat we deel hadden aan de wereld van de muziek zelf, dat we konden meehelpen die prachtige schepping van de oude meester vorm te geven.

‘Tot over veertien dagen’, klonk het. We verheugden ons er al op.

Wat een voorrecht om in een land te wonen waar – je gelooft het niet – tweehonderd-zesenvijftig orkesten lid zijn van de ‘Federatie van Amateur-symfonie-orkesten’, dat zijn dan toch enkele duizenden mensen die er graag hun vrije tijd en wat geldmiddelen voor over hebben om zo af en toe alle dagelijkse sores achter zich te laten en een aantal uren in het zuivere licht en lucht van de muziek te verblijven.

I’m not kidding. It’s my theory, but I think it’s solid. I use no wild speculations in my arguments, and I have seen plenty of evidence.

Our complex hearing system has a natural preference for harmonic relationships, and it is perfect for detecting and interpreting them. For instance, our ears do not detect sound as a single wave (like a microphone membrane), instead the different frequency contents each have it’s own detector (lots of microphones tuned for different frequencies).
Each sound fires a group of neurons. Sounds with harmonic patterns synchronically fire a group of neurons related to that pattern. As we hear natural acoustic sounds and voices all our live (already starting in the womb), these patterns are reoccurring, so they are imprinted in our aural memory and we get to recognize them. Hearing sound with a certain imprinted harmonic structure will activate other parts in our brain (by firing neurons in their turn), creating an aural sensation. If you experience a timbre of tonal color often enough, it gets neurally linked to other experiences or emotions. This explains how aural sensations can become intense and give unique subjective experiences, feelings, meanings. What sounds natural and what sounds pleasant is imprinted in our brains.

Very few audio systems can reproduce the harmonic relationships accurately. Although we usually can tell what instruments we hear, we can also tell that it’s reproduced instead of realistic. Impressive sounding (high-end) systems might fool you for a while, but usually not for long (unless you do not wish to hear the truth). Especially in high-end systems the sound is often manipulated, resulting in poor harmonic coherency. Typical high-end sound can be described as high contrast black-and-white reproduction, full of sharp details but without color.

When listening to reproduced music often, and rarely to (acoustic) live music, your reference of what sounds natural could seriously get distorted. When hearing unnatural, harmonically distorted sounds with certain (dis)harmonic relationships (which reoccur often), the brain gets (re)programmed in the same way as natural sounds were imprinted. A sensation of a certain timbre can fade if you rarely hear it (neural connections will break if their patterns are never fired).

Of course, a persons ability to hear tonal colors could be poor in the first place, especially when they grew up by hearing reproduced music only, and did not experience (acoustic) live music often. But we all have the neural connections for natural sounds (which were mainly build during our early life). The natural sounds that surround us in our daily lives offer a rich palette of timbres too, they are a good reference for judging audio systems. The reproduced sound should be able to blend in with any natural sounds you can in hear your room. Usually it does not blend in well, because different reproduced sounds all share the same signature, they all can be recognized as somewhat mechanical, restricted, coming from the same system. Natural sounds offer much more variety in colors and textures, they are fluid, free, palpable, tangible, 3-dimensional, dynamic and relaxed at the same time, they are transparent but offer real substance at the same time. It is no coincidence that we can perfectly differentiate a source by it’s timbre. We can still do that when we hear many sounds/timbres at the same time, we automatically group those frequencies together which have a harmonic relation, so we perceive them as one sound/timbre instead. This wonderful system enables us to differentiate, interpret and understand what we hear. And it’s very useful for judging audio.

Being reprogrammed by ‘system sound’, the audiophile brain can probably experience and maybe enjoy some new sensations, but the sad thing is that they’ve reduced the intensity of those sensations which are the essence of music, and enjoying music.

Of je nu saxofoon, piano of viool wil spelen, iedereen kan leren de juiste noten aan te blazen, aan te slaan of aan te strijken. Natuurlijk, er moet misschien een paar jaar worden geoefend en het kan lang duren voordat de speler zonder kijken de juiste grepen doet, maar feitelijk is dat onderdeel van muziek maken een vaardigheid die niets van doen heeft met wat wij onder ‘kunst’ verstaan. Geen kunst aan, zeggen we dan ook (achteraf) van dit ambachtelijk onderdeel.

Nee, het geheim van de ware musicus ligt ergens anders. Dat kan je vinden op het mysterieuze moment waarop de toon ontstaat, het ogenblik van aanblazen, aanslaan, aanstrijken. Niet voor niets zitten de blazers eindeloos te mieren met hun embouchure, de pianisten met hun toucher en de strijkers met hun streek. Allemaal weten ze dat daar het antwoord ligt op de vraag waarom ze geen Chet Baker, geen Arthur Rubinstein en geen Yehudi Menuhin zijn. Net als op andere levensgebieden gaat het om het ogenblik vóór dat de schepping in gang wordt gezet, het ogenblik vóór dat de gedachte vorm krijgt, vóórdat het thema wordt opgeschreven of de kleur op het doek wordt gebracht: een minuscule inspiratie, intuïtie misschien, gevolgd door een voorstelling van klank of kleur die daar bij hoort.

Op dat alles bepalende eerste ogenblik is de mens (sta Lassus een gewaagd uitstapje toe naar de theologie) als de schepper (met of zonder hoofdletter) zelf.

Je weet heus wel dat het een verkleedpartij is, en daarom kan een z.g. ‘semi-scinische’ uitvoering veel plezier geven, zeker als er niet alleen vóór het orkest op het podium wordt gezongen en geacteerd, maar ook nog op de trappen en in de zaal. Bovendien – tja, dat is voor Lassus nu eenmaal het belangrijkste – klinkt de muziek het beste in zo’n prachtige akoestiek als die van het Concertgebouw, veel en veel beter dan in welke orkestbak ook.

En wat voor muziek! Wat een veerkracht, wat een energie, wat een feestelijke vitaliteit, en dat voor een tachtigjarige componist! Falstaff (een levensgenieter en losbol, geïnspireerd op een figuur uit Shakespeare’s De vrolijke vrouwtjes van Windsor) van Giuseppe Verdi is een wonder: het koper klinkt dramatisch, de strijkers lieflijk of speels, de houtblazers geestig en virtuoos, en dat alles in een voortdurende stroom van esprit en vindingrijkheid. Goed, het verhaaltje is driemaal niks, maar toch, ineens weet ik het weer: opera is de meest opwindende kunstvorm die er is, en genialer muziek dan de exuberante slotfuga van Falstaff is nooit geschreven.

Tot ik weer zo’n nietige, tweestemmige Invention van Bach hoor…

Wagner – boekenkasten vol zijn er over hem geschreven, en nog steeds is het eigenlijk niet mogelijk de onaangename klem te verklaren waarin zijn muziek zo velen weet te nemen.

Ik schrijf dit na het horen van een pianobewerking voor vier handen van de Siegfried Idyll uit de opera Siegfried, de derde van de vier avondvullende opera’s (op eigen verheven, maar tweederangs libretto’s die samen een wereld van onzinnige Germaanse mythologie vormen) die samen de Ring der Nibelungen heten. Het zijn maar een paar motieven en thema’s waar hij ons mee weet bezig te houden, maar het is net als een verslaving, je verlangt steeds weer naar die paar vileine akkoordopvolgingen, melodieën zonder einde, en je krijgt ze ook, dat is het mooie.

Dat hij niet deugde, dat weten we zo langzamerhand wel, een antisemiet en een klaploper, en allebei niet zo zuinig ook. Toch betwijfel ik of het die wetenschap is die ons zo dubbelzinnig tegenover zijn geniale, maar zowel afstotende als fascinerende muziek doet staan. Muziek, het is toch een kunst die boven goed en kwaad staat, of zou je er toch de grondmotieven van het karakter van de componist uit kunnen horen?

Het is een oude, onbeantwoorde vraag.

Zo oud als de 96-jarige Taiwanees aan wie vorige week het masterdiploma filosofie werd uitgereikt (‘Ik speel geen mahjong en vond dat ik iets met mijn leven moest doen’) is de pianist Menachim Pressler nog niet, maar het was toch indrukwekkend om de 85-jarige oprichter van het Beaux-Arts-trio (meer dan 7000 concerten sinds 1955!) een paar stukjes Chopin en Debussy te zien en te horen spelen. Hij had nog geen last van artritis, verklaarde hij, en het onverminderde verlangen anderen in de vreugde van de muziek te laten delen, hield hem jong.

De volgende dag werd hij nog eens in het zonnetje gezet met een opname van het langzame deel uit Mendelssohns eerste pianotrio, een evergreen die altijd weer scoort. Die componist had voor zijn twintigste jaar al een stapel bekoorlijke symfonietjes geschreven naast onvergankelijke meesterwerken als het octet voor strijkers en zijn vioolconcert. Over Mozart hebben wij het dan maar eens niet. En, weer aan de andere kant, de Amerikaanse componist Elliot Carter werd vorig jaar 100 en schrijft nog het ene stuk muziek na het andere.

Speelt iemand op latere leeftijd beter of minder dan in zijn jeugd? En is werk dat later gemaakt is, beter dan jeugdwerk? Je zou zeggen van wel, ervaring en levenswijsheid moeten toch een belangrijke factor zijn. En toch, de bravoure van de jeugd (bijvoorbeeld Richard Strauss in Don Juan), de frisheid van de vroege eenvoud (bijvoorbeeld Haydns eerste strijkkwartetten) kunnen het gemakkelijk opnemen tegen de bezadigde, verzadigde klanken van de oudere componist (Richard Strauss in Vier letzte Lieder en Haydns Die Schöpfung).

Inspiratie komt van heel ver en haar verklanking wordt, blijkbaar, maar ten dele beïnvloed door de levensloop van de mens aan wie zij wordt geschonken.

Zo oud als de 96-jarige Taiwanees aan wie vorige week het masterdiploma filosofie werd uitgereikt (‘Ik speel geen mahjong en vond dat ik iets met mijn leven moest doen’) is de pianist Menachim Pressler nog niet, maar het was toch indrukwekkend om de 85-jarige oprichter van het Beaux-Arts-trio (meer dan 7000 concerten sinds 1955!) een paar stukjes Chopin en Debussy te zien en te horen spelen. Hij had nog geen last van artritis, verklaarde hij, en het onverminderde verlangen anderen in de vreugde van de muziek te laten delen, hield hem jong.

De volgende dag werd hij nog eens in het zonnetje gezet met een opname van het langzame deel uit Mendelssohns eerste pianotrio, een evergreen die altijd weer scoort. Die componist had voor zijn twintigste jaar al een stapel bekoorlijke symfonietjes geschreven naast onvergankelijke meesterwerken als het octet voor strijkers en zijn vioolconcert. Over Mozart hebben wij het dan maar eens niet. En, weer aan de andere kant, de Amerikaanse componist Elliot Carter werd vorig jaar 100 en schrijft nog het ene stuk muziek na het andere.

Speelt iemand op latere leeftijd beter of minder dan in zijn jeugd? En is werk dat later gemaakt is, beter dan jeugdwerk? Je zou zeggen van wel, ervaring en levenswijsheid moeten toch een belangrijke factor zijn. En toch, de bravoure van de jeugd (bijvoorbeeld Richard Strauss in Don Juan), de frisheid van de vroege eenvoud (bijvoorbeeld Haydns eerste strijkkwartetten) kunnen het gemakkelijk opnemen tegen de bezadigde, verzadigde klanken van de oudere componist (Richard Strauss in Vier letzte Lieder en Haydns Die Schöpfung).

Inspiratie komt van heel ver en haar verklanking wordt, blijkbaar, maar ten dele beïnvloed door de levensloop van de mens aan wie zij wordt geschonken.