Blog

Het is een foto, maar uit de houding van de pianist – bovenlichaam iets naar rechts geneigd, hoofd een fractie omlaag – kan je zijn intense concentratie aflezen, misschien zelfs afleiden wat hij speelt! Wat kunnen gebaren van musici mooi zijn, en dat komt omdat ze onbewust worden gemaakt.

De rechterarm van de fluitiste met die knik omlaag bij de pols om de vingers op de fluit te kunnen laten rusten, prachtig! De handbeweging van de harpisten, niet alleen tijdens, maar ook na hun arpeggio; het even optillen van het hoofd en het strekken van de rug, vlak voor de inzet van de klarinettist; de blik omlaag van de violist die naar zijn eigen lange streek luistert: het is de onbewuste gestiek die hoort bij de concentratie van de vakman. Je hoort niet alleen dat hij of zij het kan, je ziet het ook.

Maar pas op voor dirigenten. Hun gebaar is geen bijverschijnsel, hun gebaar is hun vak, en je wordt er vaak mee bedot. Nergens is zo veel aanstellerij als daar. Hoe het wel moet? Nooit zal Lassus vergeten dat hij de legendarische walrus Pierre Monteux Stravinsky’s Sacre du Printemps, misschien toch wel de meest explosieve muziek van de twintigste eeuw, hoorde en zag dirigeren: vrijwel onbewegelijk, met een minuscule slag, maar met de gevarieerdste mimiek.

Het gebaar voordat de klank er is, het onthult zo veel. In een van zijn opstellen over muziek schreef Dick Hillenius eens dat het mooiste moment van de avond het ogenblik was waarop de dirigent het stokje hief om de inzet van Mozarts KV550 aan te geven. De samengebalde concentratie van de musici, samen met die van de luisteraars in de zaal, vlak voor het ogenblik dat aan de verwachting wordt beantwoord…

En dat leidt ons naar het thema van de stilte in de muziek. Daarover een volgende keer.

Gelovig of niet (meer), wie mist er niet de warmte en de verwachting die je als kind had als de kaarsen in de boom voor de eerste keer werden ontstoken en er op kerstavond even werd stilgestaan bij de aanleiding van het kerstfeest (zij het dat een vader of moeder een verhaal voorlas, of dat je zelf een kerstliedje mocht zingen).

Ja, kinderen die zingen, dat roept die sfeer weer op. Lassus was aanwezig bij de uitvoering van de kinder-kerstcantate ‘Het Blijde Uur’ van Sas Bunge (1924-1980) waarin traditionele kerstliederen worden afgewisseld met instrumentale intermezzo’s in een eigentijds muzikaal idioom, en meteen al bij het begin werd hij (en niet alleen hij) getroffen door de stralende, heldere klank die uit de kelen van bijna vijftig (Vrije-School-)kinderen kwam.

Vooraf hadden ze werkelijk vlekkeloos zuiver en met perfecte inzetten a cappella het aloude ‘Nu sijt wellecome’ in een vierstemmig canon gezongen (en waarachtig, de hemel, die toch eigenlijk voor bijna niemand meer bestaat, ging zowaar op die avond een beetje open!)

‘In den beginne’ was er dan wel het woord, maar direct daarna kwam de ‘muziek der sferen’, en het is niet zonder betekenis dat al die prachtige Italiaanse renaissance-schilders en beeldhouwers hun engelen uitrusten met harpen, vedels of fluiten. Muziek is de meest immateriële kunstvorm die er is – daar klinkt zij, maar waar blijft zij?

‘Het Blijde Uur’ was heel, heel veel langer.

Vroeg en donker is het, en de auto nog steenkoud. Een eindje verderop zie je al de file met zijn onvermijdelijke tentakels. Geen prettig vooruitzicht.

Ik draai de knop van de autoradio om. De omroeper kondigt aan Choros I voor gitaar solo van de Braziliaanse componist Heitor Villa-Lobos (van die Koren) heeft hij er meer geschreven voor verschillende instrumenten. Van Zuid-Amerikaanse ritmes weet ik bijna niets, maar dat hoeft ook niet (bij de eerste klanken al word ik gegrepen door de ongelofelijke swing van deze muziek: daar kan geen jazz, geen westerse dansmuziek tegenop.)

Hoe kan het dat een simpele formule (want heus, veel meer is het niet) je lichaam – gevangen in de autogordel – doet verlangen naar vrije danspassen, hoe je de neiging voelt gas te geven op het superieure, echt verleidelijke ritme van deze vondst?

Een paars-witte steen uit Brazilië en een met verschillende houtsoorten ingelegd landschap dat zonder enige twijfel de Amazone-rivier voorstelt, dat is alles wat ik van dat land heb. Maar het warme, dansende hoofdmotief van dit stukje muziek (de componist was er zelf ook mee ingenomen, hij noch wij kunnen er genoeg van krijgen!) wekt ineens het verlangen daar te zijn, in het verre oord aan de andere kant van de wereld, het land waarvan het wezen in die vier, vijf minuten muziek is gevangen – en waar, nu bijna tachtig jaar geleden, mijn wieg stond.

Niet dat Lassus er genoeg van heeft, maar toen hij vanmiddag in het radioprogramma ‘˜Diskotabel’ de cantate Ich habe genug hoorde, wist hij het weer (je moet er af en toe aan herinnerd worden): Bach is misschien wel de grootste.

Want daar zitten in zo’n uitzending dan wel vier heren met elkaar te praten over de vraag of de opname niet te ruim is, of de sopraan te veel of te weinig vibrato heeft, en of het tempo niet te hoog of te laag ligt – maar allemachtig, dat is toch allemaal gezeur in het licht van de letterlijk (ja, letterlijk) hemelse muziek die je hier mag horen!

Dat deze muziek überhaupt bestaat is toch eigenlijk een wonder, het kan toch niet anders dan dat je je door aandachtig luisteren naar deze klanken (ondertussen geen krantje lezen, geen spelletje met kinderen doen, geen koffie drinken of met je mobieltje klieren: alleen, alleen luisteren) aan Bachs zijde schaart in het geloof in onze lieve heer… zonder dat je je nu direct in navolging van de tekst van deze cantate meteen hoeft te verheugen op het einde van ons aardse bestaan. Integendeel zou ik zeggen, je krijgt er levensmoed en -vreugde van.

Liever dan het vergelijken van de prestaties van de helden van het concertpodium zou het Lassus zijn als er nu eens een (radio?)rubriek kwam die ons, onwetende luisteraars, aan de hand van uitvoeringen probeerde te verklaren wat er de oorzaak van is dat deze en zo veel andere klanken ons zo kunnen ontroeren… waar schuilt toch het geheim dat muziek is? Iets van wat ons treft in melodische, harmonische of ritmische wendingen, in klank, timbre, ja, in stilte, moet toch te verklaren zijn? Natuurlijk, uiteindelijk een kansloze opgave, maar alleen al de poging kan de moeite waard zijn!

Als buitenstaander had Lassus het voorrecht bij Audio-Life een ‘demo’ te mogen bijwonen uit een ver land kwam iemand speciaal aangereisd om een paar exclusieve luidsprekers te horen en daarbij mochten derden aanwezig zijn.

Het meest van al wekte de oneindige schakering van al die gedraaide muziek verbazing. Wat is er toch een rijkdom aan klanken, harmonieën, motieven en kleuren… Lassus, (gelukkig) levend op het eiland van de klassieke muziek, hoorde zelden of nooit zo’n rijk scala aan wereld-, jazz-, pop-, reggae-, metal-, country-, house- en andere muziek bij elkaar.

Dat alleen al was een feest, waarbij opgemerkt mag worden dat keer op keer de stampende, ongevarieerde ritmes van vrijwel al die muziek iets afbreuk doet aan de weelderige klanken en fantasieën die de componisten (of de improviserende musici) ons voortoveren. Het lijkt wel of het vaste, starre patroon van de ‘pulse’ een noodzakelijke voorwaarde is voor al de wonderen die zich boven het vaak weinig gevarieerde slagwerk voltrekken. Maar dat was dan ook de enige reden om een wenkbrauw op te trekken.

Want dat de onvoorstelbaar rijke weergave van al die muziek de bezoeker, die een hartstochtelijke liefhebber bleek te zijn, aan het einde van de middag deed verklaren dat hij na een lange zoektocht bij Audio-Life zijn ideaal had gevonden… Tja, dat kon ik, onafhankelijke luisteraar, goed begrijpen!

‘Klassiek’, leerden wij vroeger op school, dat waren de Griekse beelden uit de oudheid, geprezen om hun harmonische vorm. Het klassieke ideaal kwam, na de ‘donkere’ middeleeuwen, weer terug in de renaissance, letterlijk in de tijd van de wedergeboorte. Nog later werd het woord losgekoppeld van de oudheid en werd alles dat een evenwichtige vorm heeft, als ‘klassiek’ geprezen.

Op de afgelopen ‘Cellobiënnale’ speelde het gezelschap Explorations onder leiding van cellist Roel Dieltiens de Variaties op een Russisch en een Schots thema van de Franse cellist Auguste Franchomme (1808-1884), een goede vriend van Chopin. Nee, niet bepaald hoogstaande muziek, je kon goed horen dat die man eigenlijk niet zo veel te zeggen had: als je twee ‘volkswijsjes’ nodig hebt om een stukje muziek van tien, twaalf minuten te schrijven, dan weet je het al: hier is geen Schumann, geen Chopin, geen Mendelssohn aan het woord.

En toch, paradoxaal, was het een van de hoogtepunten van de tientallen concerten waarin de cello centraal stond: omdat je in bijna geen ander stuk zo de alles overstralende liefde van de componist voor het instrument proefde. Heerlijk, die weliswaar nogal onbenullige, maar zo prachtig voor het instrument geschreven loopjes en gebroken drieklanken; heerlijk het onbekommerde zingen, heerlijk het vormen van die ronkende gebroken akkoorden opgebouwd vanuit de lagere snaren!

En dat alles zo innemend en zonder enig forceren gespeeld, zo – vergeef me het woord, anno 2008 doet het misschien wat archaïsch aan – zo gedistingeerd gebracht, met zo veel gevoel voor maat, orde, dynamiek, harmonie in alle betekenissen van het woord. Ach ja, het viel allemaal in het niet bij het knappe improviseren van andere cellisten, bij nog meer en nog mooiere Bach-suites, bij Haydnconcerten door begaafd jong talent, bij moderne elektronica en versterkte cello’s – het was bescheiden, het was geen hoge kunst, het was klassiek.

CD’s – ik ken mensen die er een wand vol van hebben, het resultaat van een onstuitbare verzameldrift. Iedere week komen ze met een paar nieuwe ‘meesterwerken’ (wat heet) thuis, ze worden meestal een keer ‘gedraaid’, maar gaan soms ook on-gehoord in de verzameling.

Het is net als met boeken: meer en meer hopen zich er in een leven op, maar, helaas, minder en minder lees je er echt van. Nu eerlijk: hoe veel cd’s heb ik meer dan een keer of drie, vier beluisterd? Een enkele. En hoe veel heb ik er echt, zoals dat heet, grijs gedraaid? Ook twee of drie in een heel leven, een paar Mozart pianoconcerten, Schumann’s Frauenliebe, Walton’s celloconcert, dan heb je het wel gehad.

Het gaat natuurlijk ook niet om de kwantiteit. O, hoorde ik de al eerder door mij geciteerde Maarten ’t Hart vanmorgen uitroepen in een uitzending van de ‘Muziekkeuze van de bekende Nederlander’, ‘wanneer komen de laatste twee opera’s van Rimsky-Korskakoff op cd, zodat ik die nog voor mijn dood kan horen’! Doe normaal man, de cd’s van die andere acht opera’s heeft ook geen mens behalve jij, en dat hoeft ook niet.

Bij ‘live’-uitvoeringen luister je misschien geconcentreerder. Mozarts ‘Jupiter’-symfonie, Beethoven’s ‘Eroica’, die heeft Lassus misschien wel tien of vijftien keer gehoord, overbekende werken die bij iedere uitvoering in een nieuw licht worden geplaatst, je hoort nieuwe klanken, nieuwe stemmen, timbres, trekjes, structuren die je voorheen niet ontdekte. Rijker en rijker wordt zo de muziek. En dat heeft niets te maken met ‘andere visies’ van dirigenten. Is dat bij cd’s toch niet veel moeilijker? Laat eens weten wat uw ervaringen zijn!

Cellist in de orkestbak, vijfde lessenaar, zaterdagavond 20 september 2008, 23.30 u, na afloop van de opera Die Frau ohne Schatten van Richard Strauss:

‘Die Lassus kan nu wel mopperen over het lawaai van popmuziek, maar hier kunnen we er ook wat van. Wat een herrie achter me, die hoorns, trompetten, trombones en daar achter nog het slagwerk – en waarvoor in ‘s hemelsnaam? Voor een onzinnig verhaaltje van een vrouw die geen schaduw heeft en daarom geen kinderen kan krijgen!’

Één grote nonsens hierboven op het toneel, met allemaal namaak-symboliek, terwijl ik toch goed-gelovig ben, zeker als het om opera-verhaaltjes gaat! enfin, ik kan het van hieruit toch niet zien en heb m’n handen vol aan al die noten! Hard werken, de hele avond, voor iedereen.

Die man op de bok, Marc Albrecht heet-ie geloof ik, mag wel even worden genoemd. In maten en soorten maken we ze mee, die dirigenten, ijdel, nors, popi-jopi, maar deze is van de beste soort. Alles heeft-ie in de smiezen, en hij inspireert je ook nog! Hoogste klasse. Jammer natuurlijk dat ik de mooie cellosolo niet mocht spelen, nou ja, eerlijk is eerlijk, de solocellist deed het prachtig, maar ik zou het ook wel kunnen, hoor! Overigens blij dat de voorstelling nog maar één keer gaat! geniale muziek, dat wel, maar eigenlijk harteloos, liefdeloos, je voelt je gemanipuleerd. Het verbaast me niet dat die Strauss een vriendje van Hitler was!

Muziek is als de mens. Oneindig zijn haar nuances.