Blog

Henry Purcell (1659- 1695) mocht al op zijn vijftiende jaar het orgel van de Westminster Abbey stemmen. Vijf jaar later was hij er organist. Hij stierf jong, 36 jaar oud, maar zijn grootheid is algemeen erkend. Zijn bekendste werk is de opera Dido and Aeneas, geschreven voor het hof, maar de première van het drama vond vermoedelijk plaats op een meisjeskostschool.

Een tovenares wil Carthago ten gronde richten. Daartoe moet het voorgenomen huwelijk van koningin Dido met de Trojaanse held Aeneas gedwarsboomd worden. De tovenares stuurt daartoe een als Mercurius vermomde hulp-toverkol, om hem er aan te herinneren dat Zeus van hem verlangt dat hij Troje op Italiaanse grond herbouwt. Aeneas gaat naar Dido om afscheid van haar te nemen, maar haar verdriet doet hem besluiten de godenwens niet in te willigen en bij haar te blijven. Te laat, zij wijst hem af en sterft.

Het terecht beroemde hoogtepunt is Dido’s wanhopige klacht ‘When I am laid in earth’, voorafgegaan door een smartelijk recitatief. Maar tenminste even indrukwekkend is het begin van het tweede bedrijf. De toverkol roept de andere heksen op, die zingen over de vreugde van het kwaad, en de plannen worden gesmeed om Dido in het verderf te storten. ‘The Queen of Carthage, whom we hate, / As we do all in prosp’rous state, / Ere sunset, shall most wretched prove, / Depriv’d of fame, of life and love ’

Er komt een storm over heen om een jachtpartij van Dido en Aeneas te bederven. ‘Thunder and lightning, horrid music’. Ja, zeg dat wel! Deze keer wordt de beeldende kracht van een grote componist aangewend om de minder nobele aspecten van het mensdom, de macht van het kwaad, krachtig vorm te geven. Schrijnende dissonanten in de recitatieven, ongure lachsalvo’s en echo’s in het koor, Purcell moet er schik in hebben gehad onze duistere kanten zo overtuigend neer te zetten.

Het heeft ook iets engs, zo’n mooi beschilderde en behangen dame, één hand op de glanzend-zwarte vleugel, de andere hand wanhopig stil houdend, meestal op een onnatuurlijke plaats voor het lichaam, muzikale en dus emotionele hoogtepunten vaak onderstrepend door haar te openen, of zij om een euro vraagt. Waarom lopen ze niet gewoon heen en weer, die zangeressen, waarom kunnen ze niet ontspannen of althans die indruk wekken? Op zo’n zang-recital heeft de krampachtige dienst aan de schoonheid, aan de kunst, ja, aan de Kunst, een averechts effect.

Zo’n liedje van Franz Schubert (hij schreef er meer dan zeshonderd, bij zo’n aantal kan je toch gewoon voor je uit zingen?) is helaas belast met muziekbibliotheken vol ontzag voor het genie van de vroeg overleden (helpt ook altijd voor extra eerbied) componist. En de kunstenares heeft ook nog tien jaar gestudeerd in Parijs en München en Toronto en weet-ik-waar en master-classes gevolgd bij alle Udo Reinemannen ter wereld, voordat ze hier nu ook in de Kleine Zaal met heel haar muziekinstrument (‘beaucoup de monde au balcon’) stijf van onderdrukte spanning onmetelijk haar best staat te doen.

Gelukkig kan het ook anders. Een verademing was het concert gegeven door een zangersgroep van vijf heren, bijgestaan door een pianist en een gitarist, zich noemende ‘Frommermann’, naar de oprichter van het Duitse ensemble ‘Comedian Harmonists’ dat tussen de wereldoorlogen het Duitse publiek amuseerde. Het was een feest te horen hoe zij in subtiele en ook minder subtiele bewerkingen en danspasjes Erlkönig, de forellen, Maria (van het Ave) en het heideroosje in een liefderijke tang namen. Wat een vaart, wat een plezier, ach, misschien was het wel wat ge-acteerd, maar dan wel zo goed dat het leek of het spontaan was. En zang, intonatie, klankverhouding, alles even verzorgd, wat een feest! Weg van het brave, weg van het gezapige… die kant moet het heen, met alle muziek, wel gestudeerd, maar minder bestudeerd, meer moed, maar minder zekerheid. Ga er zelf maar eens aanstaan!

Dormont, de voogd van Giulia, weet niet dat zij in het geheim getrouwd is met Dorvil en dat deze haar ’s nachts langs een ‘zijden ladder’ kan bezoeken. Had hij dat geweten, …ach, dan had hij haar niet voorbestemd voor de jongeman Blansac, die echter op zijn beurt verliefd is op Lucilla… De dubieuze huisknecht Germano vergroot de verwarring, waardoor het nog bevredigender is dat aan het slot alles op z’n pootjes terecht komt.

Talloze malen vormen deze patronen van verliefdheid en afgunst tussen meesters en meisjes, tussen knechten en mevrouwen, meestal nog door verkleedpartijen aangescherpt, de basis van de opera buffa, aanvankelijk nauwelijks of niet getolereerd door de adel, maar nu, in Rossini’s tijd aan het begin van de negentiende eeuw, gemeengoed.

In 1812 schrijft de jonge Rossini vijf opera’s, heen en weer reizend tussen Milaan en Venetië, repeterend, dirigerend, onderhandelend met zangers, zangeressen, schouwburgdirecteuren, musici, librettoschrijvers… La scala di seta (‘De ladder van zijde’) is er een van. Wat een meesterhand, meteen al die vitale, vrolijk kwekkende ouverture vol geinige houtblazers-grappen, die ons zonder omwegen naar de slaapkamer van Giula leidt…

De voornaamste karakters krijgen, zoals het hoort, tenminste één eigen aria om in heerlijk bel canto te schitteren, maar de ensemblenummers zijn toch het hoogtepunt. Mooier dan Frédéric Vitoux het zegt in zijn biografie (Amsterdam 1990) kan het niet worden geformuleerd: ‘La scala di seta lijkt door Rossini te zijn gecomponeerd om uit te komen bij het slotsextet, wanneer het middernacht slaat, het uur van de liefde, van de hereniging van liefdesparen […]. Dit sextet ontkurkt Rossini als een champagnefles […] en hij brengt een melodie tot schuimen die van het ene personage op het volgende overgaat, hen exalteert, dronken maakt en vergeeft in het oneindig sensuele crescendo dat wordt opgebouwd door een componist van twintig jaar.’

Na zijn veertigste deed hij vrijwel niets meer. Hij was dik en rijk, en zette iedere dag een andere pruik op. De barbier van Sevilla is van zijn bijna veertig opera’s de mooiste, maar cellisten zullen nooit genoeg kunnen krijgen van de ouverture tot Guillaume Tell.

Je pakt hem uit de hoek of uit de kist, je spant de stok, je stemt even voorzichtig bij, maar de lessenaar laat je nog even staan. Zo begint, iedere dag opnieuw, aarzelend het gesprek tussen jou en je instrument.

Het beste is als dat over niets gaat, en langzaam op gang komt: je moet altijd weer even aan elkaar wennen. Eerst speel je een paar ‘voor de hand’ liggende figuurtjes, of zelfs alleen een paar losse noten, maar vooral niets wat ’expressie’ vraagt, en ook niets waar ‘techniek’ bij te pas komt. Kies alleen registers of posities die je beheerst. De opgave is zo eenvoudig: speel zuivere noten die goed klinken, dat is alles—en luisteren, luisteren, dat is het enige. Elke snaar mag even bloeien, maar maak er niets bijzonders van; strijk wat loopjes, maar bewaar je eigen riedeltjes nog even (ik ken geen musicus die ze niet heeft), die doe je straks wel. Iemand hoorde Pablo Casals, de grote cellist, ‘studeren’. Een losse a-snaar werd herhaalde malen rustig, kort, lang, aangestreken; stilte; er volgde een b (‘eerste vinger’), ook een paar keer, gevolgd door de twee noten a en b, om en om…

Het kan gebeuren dat je je er ineens over verwondert wat een mooi geluid de vlekkeloos aangestreken noot geeft. Waar komt die eigenlijk vandaan (ik heb het niet over trillingen en andere fysica, dat soort verklaringen roept alleen maar nieuwe vragen op), hoe bestaat het, letterlijk, zo’n gave klank, die ik maak, die opkomt en wegebt, tot stilstand komt? Ja, bijna zou je je afvragen: wat is het eigenlijk, geluid? Die cello of die viool is niet meer dan een doos van hout, en iets simpelers dan een strijkstok bestaat nauwelijks—en toch, één toon kan, twee tonen kunnen iets zeggen, al kan je de boodschap niet onder woorden brengen. Dat je zo’n klank mag helpen voortbrengen, dat is toch een voorrecht, vooral als je zo’n enkele toon kan modelleren naar lengte, naar sterkte en zelfs naar aard. Wat zijn wij strijkers gezegend, je zal maar een arme pianist zijn die binnen veel nauwere grenzen moet opereren!

Weg van de verbazing, terug naar de studie. Want de toonladder wacht op je. Je zal het niet geloven, maar ook die kan voldoening geven. Daarover een volgende keer.

e uitdrukking van levensvreugde en van droefenis—er is, waag ik te zegen, in de vorige eeuw geen betere muziek geschreven. Hier hoor je het hart van Europa zingen, ons eigen hart, waarvan Bartok de essentie opving op een primitief bandrecordertje, bijna honderd jaar geleden, op het platteland van Hongarije. Wat hij daar hoorde—en hij ondernam die tochten jaren achtereen—die oeroude volkszangen transformeerde hij naar de twintigste eeuw, en enkele ervan nam hij als uitgangspunt voor deze compositie die, net als zijn andere werk, veel verder reikt dan een oud boerenliedje. Maar bij alle capriolen, alle dubbelgrepen, alle harmonische en technische hoogstandjes weet je, misschien door het ‘grondmateriaal’, altijd: dat is onze muziek, dat is onze cultuur, dit is Europa op zijn best.

Na afloop wisselde de violist (Sokolov, uit de Oekraïne, waar ze ook weten van het typische aksak-ritme, lang/kort, dat zo kenmerkend is voor de centraal-Europese volksmuziek) nog een paar woorden met de dirigent. Hij zei dat het tempo nog wat omhoog kon… onbegrijpelijk, want de camera registreerde af en toe de toch al waanzinnige snelle bewegingen van zijn linkerhand… en direct daarna stommelde het gezelschap het lokaal uit. Op naar de koffie.

Meer dan welke kunstvorm ook, brengt muziek een soms lijfelijke ervaring, en ik bleef even knock-out geslagen achter, onverwacht gegrepen door wat ik had gehoord, en door het wonder dat ik dit op zo grote afstand in tijd en ruimte mocht meemaken. De informele opname, ver van een concertzaal met musici en bezoekers in het pak, en ver van dat eeuwige applaus, bracht de muziek zo nabij dat het leek of zij bezit van mij had genomen.

De wereld van de lichte muziek is veelzijdig, maar dat het wijsje waarmee de film Midnight in Paris besluit (nadat het aan het begin ook al ergens klonk) de titel heeft ‘Als je mijn moeder ziet’ (maar dan in het Frans, ‘Si tu vois ma mère’) in een arrangement voor big band van Sydney Bechet—als ik tenminste de soundtrack van de film mag geloven—dat leert je in ieder geval dat deze titel niets te maken heeft met het geluk dat de hoofdpersoon op dat ogenblik overkomt. De perfect getimede inzet van de muziek op een regenachtige Parijse avond, terwijl hij, onze held de verkoopster van een oude Cole-Porter-lp opnieuw ontmoet en haar naar huis mag begeleiden (al spreekt hij, de boef, alleen over ‘a cup of coffee’ dat hij haar wil aanbieden), die inzet doet de toeschouwer meedelen in dat geluk. Met het er tot en met de aftiteling ingestampte melodietje in het hoofd gingen ook wij huiswaarts.

Daar bood, wat later op de avond, radio 4 enkele liederen van Schubert. Er is wel moed voor nodig om in 2011 nog eens met zijn Ave Maria, die andere moeder, aan te komen. Het was een smartlap en het blijft een smartlap, en van Schubert kan je veel zeggen (dat gebeurt tegenwoordig trouwens ook, want de speculaties over zijn vroege dood ‘sluiten niets uit’ zoals dat heet), maar echt gelovig kan hij, zo te horen, niet geweest zijn. Het lied heeft iets klagerigs, iets verongelijkts, ongelukkigs. Kom op, man!

Grotere tegenstellingen vielen er die avond niet te beluisteren. Er is, ik schreef het al eerder, geen emotie die niet door muziek is te verklanken. En ach, die ‘moeder’, van hier of van boven, misschien was die niets meer dan een aanleiding tot een lekker wijsje, meer niet…

Syrinx was haar naam. Zij was een kuise nimf, die al vaak ‘opdringerige saters had afgetroefd, of godenvolk dat graag verpoost in schaduwrijke bossen en vruchtbaar veld’, zo, althans, staat het letterlijk in Ovidius’ Metamorphosen, het tweeduizend jaar oude meesterwerk dat de avonturen van goden, halfgoden en mensen beschrijft. Toen Pan, de ruwe bosgod, haar begeerde, vluchtte zij voor hem tot een brede rivier haar stuitte. Waternimfen, door haar te hulp geroepen, snelden toe en transformeerden haar in moerasriet. Pan, denkend haar te grijpen, pakte alleen het riet en zijn gejaagde adem veroorzaakte een ‘klagelijk geruis’ in de holle stengels. ‘Met bijenwas aaneengevoegd, van groot naar klein’ was de panfluit ontstaan.

Claude Debussy schreef in 1913 een stukje voor fluit solo van nog geen drie minuten, dat (later) de titel Syrinx kreeg en dat, begrijpelijk, door alle fluitisten ter wereld wordt gekoesterd. Het bestaat uit enkele lange curven, en is bepaald niet een melodie die wij gemakkelijk kunnen nazingen. En toch, na een paar keer luisteren, vat je de wetmatigheid, voegt je inwendige oor de harmonische bedding toe waarin die muziek naar ons toe stroomt. Debussy helpt ons daarbij door het ‘verhaal’ op cruciale punten te versnellen of te verdichten, door toe- of afnemende klank, door herhalende intervallen en motieven, door rustpunten. Alle elementen van de muziek zijn door hem dienstbaar gemaakt aan haar zeggingskracht. Dat geeft ons, aandachtige luisteraars, de mogelijkheid een klein beetje ‘medeschepper’ te zijn van deze prachtige klankboog.

De ‘rode doos’ in Utrecht is een tijdelijke concertzaal die dienst doet zo lang ‘Vredenburg’ niet vernieuwd is. Het gebouw ligt buiten de stad, verborgen tussen talloze snelwegen, maar toch arriveerden wij op tijd, zij het in een wolkbreuk. Waarom is het loket voor de kaartverkoop buiten het gebouw in de openlucht gesitueerd? Tot de laatste plaatsen achteraan, die ons waren toegewezen, hing in de zaal een geur van natte windjacks vermengd met zweet, veel oude-muziek-liefhebbers zitten blijkbaar liever op hun doorweekte jas dan dat zij deze voor een paar centen aan de vestiaire toevertrouwen.

Desondanks beginnen wij opgewekt te luisteren naar de afsluiting van het festival oude muziek, met de Maria-Vespers van Claudio Monteverdi, in zijn jonge jaren (eind 16e eeuw) altist en componist aan het hof van Mantua, en later de baas over de muziek (maestro di cappella) in de San Marco in Venetië—in die tijd wel de mooiste functie die een musicus in Italië kon bekleden. Het meesterwerk wordt prachtig gespeeld en gezongen—maar helaas, wij zijn ook maar een mens. Gaandeweg verslapt onze aandacht: bijna twee uur gaat dat door, zonder enige pauze, wat denken ze wel? Wij worden immuun voor de schoonheid, wij willen koffie en frisse lucht, en wij hebben ineens genoeg van al die freaks om ons heen voor wie Vivaldi en Monteverdi en Sammartini en Jommelli en Corelli en noem al die i’s maar op, goden zijn, en Ton Koopman hun profeet, wij hebben genoeg van al die vreselijk slecht geklede vrouwen die nog nooit een streep lipstick hebben gezien, van al die mannen met die kleine tassen die dwars over hun lichaam hangen (het veel te dikke festivalboek zie je eruit puilen), wij hebben genoeg van de dikke dame die voor het ensemble op steeds dezelfde manier de maat slaat terwijl ze af en toe ook nog aan de snaren plukt van een krankzinnig grote luit die ze heeft aangegord—en, wij durven het nauwelijks te bekennen, wij krijgen ook genoeg van Monteverdi.

Doe nooit wat wij deden, ga nooit de zaal uit, voordat het applaus is afgelopen, zelfs als het zo mateloos is als nu: het leek wel een opera, iedere zanger, iedere musicus kwam nog weer apart het toneel op. Maar wij verlangden naar buiten, naar dingen die niet mogen, naar roken, naar drinken, naar eten, naar onzin, zelfs naar al die andere muziek waar wij niet van houden. Kul-tuur kan ineens te veel zijn.

Toegegeven, we misten de bijbehorende milde Griekse avondlucht. We keken iets te vaak (en van te dichtbij) in het mombakkes van dirigent Simon Rattle, die zeven jaar geleden de Berliner Philharmoniker stond op te zwepen, dan wel te temmen—maar de televisie-opname in een oeroud amfitheater bij Athene (op de achtergrond nog een tempeltje op de Acropolis) was goed bedacht. Of dit ‘Europa’-concert anno 2011 nog vanuit Griekenland zou worden uitgezonden, is een andere vraag, maar die heeft, gelukkig, niet met muziek te maken…

Het was Johannes Brahms, en hoe! Een bewerking van zijn eerste pianokwartet voor groot orkest (ja, gemaakt door die Arnold Schönberg over wie wij eerder schreven), wat een geweldige muziek, de ritmische vondsten, de prachtig golvende melodieën, en tot slot het werkelijk opzwepende ‘Rondo alla zingarese’, de uitzinnige vreugde van een zigeunerbruiloft… dat alles bedacht door die zware, sigaren rokende, ’s nachts zwarte koffie drinkende Duitser met zijn grote baard: een eerste klas mens die van een eenvoudige levensstijl hield en (grote kwaliteit in het Wenen van zijn jaren) geen goed woord overhad voor het alom aanwezige anti-semitisme.

Hij was geen vernieuwer, hij zette met zijn oeuvre de kroon op wat ieder mens als ‘klassieke’ muziek beschouwt. Na hem stierf het Weense klassicisme langzaam af en de muziektaal viel uiteen in een Babel van rivaliserende dialecten (ontleend aan Alex Ross, Listen to this, New York 2010). Maar voordien schonk hij ons zijn vier symfonieën, zijn late kamermuziekwerken waarin de klarinet zo’n hoofdrol in speelt, zijn vioolsonates, maar ook zijn Liebeswalzer—en al luisterend zoek je naar een gemeenschappelijke noemer van al dat moois. Is het melancholie? Is het levensvreugde? Of allebei?