Blog

Toegegeven, we misten de bijbehorende milde Griekse avondlucht. We keken iets te vaak (en van te dichtbij) in het mombakkes van dirigent Simon Rattle, die zeven jaar geleden de Berliner Philharmoniker stond op te zwepen, dan wel te temmen—maar de televisie-opname in een oeroud amfitheater bij Athene (op de achtergrond nog een tempeltje op de Acropolis) was goed bedacht. Of dit ‘Europa’-concert anno 2011 nog vanuit Griekenland zou worden uitgezonden, is een andere vraag, maar die heeft, gelukkig, niet met muziek te maken…

Het was Johannes Brahms, en hoe! Een bewerking van zijn eerste pianokwartet voor groot orkest (ja, gemaakt door die Arnold Schönberg over wie wij eerder schreven), wat een geweldige muziek, de ritmische vondsten, de prachtig golvende melodieën, en tot slot het werkelijk opzwepende ‘Rondo alla zingarese’, de uitzinnige vreugde van een zigeunerbruiloft… dat alles bedacht door die zware, sigaren rokende, ’s nachts zwarte koffie drinkende Duitser met zijn grote baard: een eerste klas mens die van een eenvoudige levensstijl hield en (grote kwaliteit in het Wenen van zijn jaren) geen goed woord overhad voor het alom aanwezige anti-semitisme.

Hij was geen vernieuwer, hij zette met zijn oeuvre de kroon op wat ieder mens als ‘klassieke’ muziek beschouwt. Na hem stierf het Weense klassicisme langzaam af en de muziektaal viel uiteen in een Babel van rivaliserende dialecten (ontleend aan Alex Ross, Listen to this, New York 2010). Maar voordien schonk hij ons zijn vier symfonieën, zijn late kamermuziekwerken waarin de klarinet zo’n hoofdrol in speelt, zijn vioolsonates, maar ook zijn Liebeswalzer—en al luisterend zoek je naar een gemeenschappelijke noemer van al dat moois. Is het melancholie? Is het levensvreugde? Of allebei?

Net als de muziek van Händel, die het grootste deel van zijn leven in Engeland woonde en daar zo beroemd werd, dat zijn begrafenis in Westminster Abbey door duizenden werd bijgewoond (en, natuurlijk ook het werk van Edward Elgar), is die van William Walton (1902-1983): met veel gevoel voor het grote gebaar, nooit benepen van klank of inhoud, royaal—ja, ‘royal’, dat is het woord: niet voor niets kreeg Walton opdrachten om muziek te schrijven bij Engelse kroningen, die van George VI in 1937 en later bij de troonsbestijging van koningin Elisabeth.

Kort na elkaar hoorden wij zijn vioolconcert (1937), weergaloos gespeeld door de Japanse Midori (een ‘Prom-concert’) en zijn celloconcert (1956) (een Robeco-zomerconcert met Quirine Vierssen, ook zeer goed). Wat een schitterende muziek, zeker, de ‘vooruitgangsfreaks’ zullen haar misschien ouderwets vinden, maar voor ons waren het klanken van deze tijd, ritmisch interessant en origineel, met een enorme vitaliteit, veelal overstraald door thema’s van sensuele melancholie (kan dat?) en een onvergankelijke glamour, alles bekwaam en verrassend georkestreerd.

Koop die muziek, en luister aandachtig—het vioolconcert, geschreven voor de grote Jascha Heifetz is verbluffend virtuoos. Er is een opname van Midori zelf, en wie de oorspronkelijke opname van het celloconcert door de held Gregor Piatigorsky met het Boston Symphony Orchestra onder Charles Munch kan krijgen, mag dat niet nalaten. Op het puntje van de stoel—daar kom je onherroepelijk terecht!

Het is op de kop af alweer honderd jaar geleden dat de muziek aan een radicale vernieuwing werd onderworpen. Na de eindeloze melodieën van Richard Wagners opera’s (die eindeloosheid werd mogelijk gemaakt door het steeds wentelen in andere toonaarden), en de naar de smaak van sommigen overspannen verklanking van alle hemelse (en af en toe ook minder hemelse) gevoelens van Gustav Mahler in zijn symfonisch oeuvre, was het tijd voor iets anders: het leek er even op of de westerse muziek aan een eindpunt was gekomen.

Koplopers hebben waardering voor de muziek van Arnold Schönberg die omstreeks 1910 de twaalf tonen binnen het octaaf op een vooral niet logische volgorde plaatste (de luisteraar zou er anders misschien een wijsje in kunnen horen) en zichzelf, enkele duidelijk omschreven uitzonderingen daargelaten, verbood die volgorde binnen zijn compositie te veranderen: iedere noot, hetzij verticaal (als ‘harmonie’) of horizontaal (als ‘melodie’), moest zijn plaats ontlenen aan de gekozen ‘reeks’. De twaalftoonsmuziek was geboren. Dat Schönberg en zijn volgelingen Anton Webern en Alban Berg er toch nog in slaagden met deze beperkingen tot meer dan aanhoorbare, ja, soms aangrijpende muziek te komen, pleit voor hun talenten, maar ook voor de onverwoestbare levenskracht die muziek, in welke vorm dan ook, heeft.

Tot in de jaren ’60 vond deze twaalftoonstechniek (ook ‘dodecafonie’ genoemd) nog steeds veel aftrek bij de avant-garde, zij het dat de voorschriften inmiddels aardig waren aangelengd met minder rigide mogelijkheden. Toch wordt vandaag de dag ingezien dat de basis van bijna duizend jaar westerse muziek, onze twaalf ‘majeur’- en onze twaalf ‘mineur’-toonsoorten nog steeds de bouwstof kan bieden aan de componist van onze tijd die zijn gevoelens muzikaal wil vormgeven. Mensen als Frank Martin, György Ligeti, Alfred Schnittke—je kan er gemakkelijk nog tien of twintig opnoemen—zijn hiervan het bewijs.

Dit kleine, misschien weinig opzienbarend stukje muziekgeschiedenis, mag dienen als inleiding tot een volgende column over muziek van de Engelsman William Walton waar Lassus veel bewondering voor heeft.

Ze heeft de bons gekregen. Gisterenavond maakte hij het uit. Hij heeft een andere dame—en wil die al heel gauw trouwen. En daar zit ze nu, mooi, dat wel, maar ook droevig en boos. Zal ze hem nog een keer bellen?

En waarachtig, dat doet ze. En dan is het, met onderbrekingen en afbrekingen, een uur lang woede, verdriet, janken, flemen, alles wat er bij hoort… nee, je krijgt je brieven niet terug, ik wil niet dat je weer in dat hotel slaapt waar wij… zie ik je toch nog eens… als vrienden… waar ben je dan vandaag… kunnen wij niet… maar waarom dan toch… we waren toch… weet je nog, toen in Versailles… je weet niet wat ik me zal aandoen… het snoer van de telefoon…

Een uur lang, echt waar. Daar wil je niet bij zijn, het gaat je niet aan en het helpt niet, dat weet je vooraf. Maar Francis Poulenc, de vreemde snuiter, heeft met La voix humaine een werkelijk onvergetelijke solo-opera op de briljante monoloog van Jean Cocteau gecomponeerd. Het Franse telefoonnet was een eeuw lang het slechtste ter wereld, verbindingen werden plotseling afgebroken en moesten door tussenkomst van telefonistes worden hersteld. De xylofoon geeft wel tien keer het geluid van de telefoon die overgaat. Alle emotie, het hele spectrum wordt door de prachtige instrumentatie, door de kleine, soms licht-ordinaire melodieën, maar meestal alleen door geraffineerde motiefjes uitvergroot.

Alles, alles kan door muziek worden uitgetild boven het persoonlijke, het eenmalige en geplaatst in een universeel licht dat voor ons allen schijnt.

Tussen al die slappe walsen van de drie Straussen (Johann sr., Johann jr., Josef, je weet natuurlijk dat Richard niet in dit rijtje thuishoort, hoewel…), tussen al die Oostenrijkse rommel (ja, Lassus begint het jaar heel boos) dook tijdens het Nieuwjaarsconcert ineens de Mephistowals van Franz Liszt op. Tja, vanaf de eerste maten weet je dan meteen wat échte muziek is – wat een ongelofelijke suspense, wat een angstaanjagende sidderingen weet onze Hongaarse held (compleet in priestergewaad gestoken, want om zich nog interessanter te maken dan hij al was, trad hij toe tot een lagere priesterorde) in de luisteraar op te wekken! De paar intervallen waar het hoofdthema op gebouwd is, zijn een aardige vondst, meer niet. Maar alleen een genie, een toneelspeler van mega-formaat (de grens tussen schijn en werkelijkheid compleet vervaagd), een man van het brede gebaar, en bovenal alleen een gedrevene kon met die betrekkelijk eenvoudige motieven tot zo’n meeslepend stuk muziek komen.

Tussendoor zagen wij op het scherm vier, vijf foto’s van Liszt voorbij komen, al vroeg wist hij zich geweldig interessant te presenteren, met die vreemde, fascinerende kop waarop ergens nog een monsterachtige puist zit. En het fenomenale pianospel (het moet verbluffend zijn geweest) deed de rest. Europa, en daarvan vooral het vrouwelijke deel, lag aan zijn voeten. En terecht. Een edelmoedig mens, die alles overhad voor zijn afschuwelijke vriend Richard Wagner en overal mensen hielp waar hij kon, een groot kunstenaar en componist, een complexe persoonlijkheid wiens werk dit jaar (hij is tweehonderd jaar geleden geboren) vaak te horen zal zijn. Ga er heen, niet alleen de Liebestraum is superieure muziek!

Ergens aan de rand van Amersfoort, op een oud industrieterrein was in een, volgens de laatste mode, tot theatertje verbouwde fabriek Henry Purcell (1659-1695, 36 jaar oud!) op bezoek. Zijn allerminst oudbakken muziek werd tot klinken gebracht bij een bewerking van Andersens sprookje ‘Het meisje met de zwavelstokjes’. Zou dat nog de aandacht vasthouden van kinderen, grootgebracht met agressieve en exotische games? Een violiste in sneeuwpak gehuld, een vibrafonist (idem) mixten om en om Purcells wijsjes met minder fijnzinnige, maar net zo boeiende klanken van de jazz-violist Oene van Geel, en ademloos luisterden en keken een paar honderd kinderen en ouderen naar het verhaal van het meisje dat in de wereld van ijs en sneeuw haar uiteindelijke rust en bestemming vindt.

Ook in visueel opzicht was door een symbiose van oude en nieuwe technieken een ideaal toneelbeeld geschapen: tegen een decor van levende lichtbeelden van een ijzig, vrijwel verlaten Noors sneeuwdorpje voltrok zich de werkelijkheid van het verlaten mensenkind, door wintergeesten naar het winterparadijs gelokt.

Wat een voorrecht om in een tijd te leven waarin oud en nieuw op zo’n werkelijk kunstzinnige manier worden verweven!

‘Holland Opera’ komt in 2011 terug met Shakespeare’s De storm op fort Rhijnauwen bij Utrecht. Ga er heen, met of zonder kinderen.

Veel familieleden (van wie hier zijn oom Louis verdient genoemd te worden) van Francois Couperin (1668-1733) speelden en schreven voor orgel en klavecimbel, maar hij is de beste, geen componeerde zulke elegante muziek als hij. Hij was in Parijs organist aan de oude, mooie St.Gervaiskerk (waar het geslacht Couperins meer dan 170 jaar die functie had vervuld en waar nog steeds orgelconcerten gegeven worden), en daarnaast was Couperin in hofkringen een gevraagd muziekleraar. Later was hij als klavecinist verbonden aan ‘Les musiciens du roi’. De ‘concerts royaux’, muziek voor zondagmiddag aan het hof, en zijn ‘Pieces de clavecin’, de vocale Lecons de ténébres (muziek voor de vroegste eredienst in de week voor Pasen), allemaal prachtige verfijnde muziek die Franse ‘clarté’ en distinctie ademt. Couperin hechtte veel waarde aan de versiering (‘les agrements’, het ornament, trillers, voorslagen e.d.), en gaf daarvoor nauwkeurige instructies in L’art de toucher le clavecin (1716).

Welke van de 234 stukjes voor klavecimbel van Francois je ook hoort, je krijgt er altijd een goed humeur van, of ze nu in een vrolijke of een droevige toonsoort staan. Hoe komt dat? Zou het zijn omdat die muziek je niets opdringt, bijna als vanzelf het woord respect oproept, en alles wat daar bij hoort: eerbied, een hoofs gebaar, aandacht, meelevend, maar toch met enige distantie? Zo evenwichtig is die muziek, zo vol charme, ze loopt niet te koop met eigen leed en vreugde, maar beschouwt het menselijk bedrijf met warme belangstelling – liefderijke portretten zijn het, vandaar dat ze vaak (schuil)namen kregen van kennissen en vrienden. Couperin zal wel een voorbeeld hebben genomen aan zijn broodheer zelf, Lodewijk XIV, de ‘zonnekoning’ van wie men zei: ‘Zijn woorden, zijn glimlach en zelfs zijn blik waren van nature zo hoffelijk, en bovenal zijn gedrag tegenover vrouwen. Voor het minste kamermeisje nam hij zijn hoed af. Het kleinste gebaar, zijn loop, fysiognomie, alles was gematigd, edel, groot, majesteitelijk – en bovendien natuurlijk!’

Tot zijn dood zou de via Lissabon naar Madrid geëmigreerde Napolitaan Domenico Scarlatti (1685-1757) aan het Spaanse hof verbonden blijven, eerst onder de pathologische klem van de geesteszieke, depressieve Philips V, die de hele hofhouding drie, vier keer per jaar tussen de verschillende residenties heen en weer sleepte, later onder diens zoon Fernando. Zijn levenswerk bestaat uit enkele honderden ‘sonates’, in de eerste gedrukte uitgave getiteld Essercizi per gravicembalo, eendelige ‘etudes’ in eenvoudige tweedelige vorm.

Daar zit hij, eenzaam achter zijn klavecimbel in een van de honderden vertrekken in een kasteel op de Castiliaanse hoogvlakte – nu eens met ratelende loopjes omhoog, omlaag, vaak met gekruiste handen, virtuoos, tegen elkaar in, dan weer verraderlijk eenvoudig, majeur en mineur om en om, met onverwachte krasse dissonanten (‘een harmonisch gamma dat in zijn tijd ongekend was, zelfs bij een Bach’), de kleinste motieven vaak herhaald, als uitgangspunt voor een uit diamant gehakt juweel van drie, vier minuten, langer duren ze niet. Vijfhonderd-vijf-en-vijftig zijn het er, en er is geen muziek waarin zowel de scherp ‘geplukte’ snaar van het klavecimbel als het rommelige onweer van dat instrument (ik kan het niet beter beschrijven) mooier tot hun recht komen.

Horen wij echt hier en daar de castagnetten, het slaan van de gitaarakkoorden, de wijsjes van de ezeldrijver? Zou het waar zijn dat die honderden stukjes pas na zijn vijftigste jaar zijn ontstaan? Hij koos een eenvoudige muzikale vorm en week daar niet van af, maar daar binnen verkende en gaf hij jaren achtereen gestalte aan alle, alle varianten. Een gesloten, bijna volmaakt universum zonder voorland, zonder achterland.

Lassus mocht incognito gast zijn op het feestje dat Audio-Life in zijn atmosferische locatie (een vroegere melkfabriek op het mini-industrieterrein van Buren) had aangericht. Uit de mooiste speakers kwam een ruim en gevarieerd aanbod aan geluid, en fanate audio-fans luisterden aandachtig naar hese zangeressen en afgrondelijk diepe contrabassen, naar exotische ritmes en ultramoderne pop – en wie daar even van wilde bekomen, deed zich tegoed aan de royale barbecue. De gemeenschappelijke belangstelling maakte dat jong en oud, arm en rijk, mooi of lelijk zich moeiteloos mengden in de hartelijke, ontspannen sfeer waarin wij werden ontvangen. Even later nam de uit Antwerpen ingevlogen band Thomas Champagne het geluid over, en wat een feest was het om die bekwame jongens te horen blazen, strijken, toetsen en drummen!

Maar voor ons, verstokte liefhebbers van klassieke muziek als wij nu eenmaal zijn, was het onverwachte hoogtepunt het eerste deel uit Haydns strijkkwartet op.9 no.4 dat tussen al het moderne geweld ineens als een troostrijke boodschap uit een andere wereld kwam aangezet – en dat ons meteen voor de onopgeloste vraag stelde hoe het mogelijk is dat het luisteren naar deze (en zo veel andere) tragische, weemoedige muziek toch zo’n grote voldoening en vrede kan schenken.

Is het misschien niet de inhoud, maar de vorm die zij heeft, waar het om gaat?